Joseph Parry 1841-1903

Yn adnabyddus fel ‘Pencerdd America’ ac ‘Y Doctor Mawr’, Joseph Parry oedd ffigur mwyaf blaenllaw cerddoriaeth Gymreig y bedwaredd ganrif ar bymtheg.

Wedi'i eni i gymuned dlawd, ond yn gyfoethog o ran diwylliant, yng nghanolbwynt y Chwyldro Diwydiannol, goresgynnodd Parry heriau aruthrol i sefydlu enw da iddo'i hun ar ddwy ochr yr Iwerydd fel cyfansoddwr, perfformiwr, arweinydd, athro, newyddiadurwr a siaradwr cyhoeddus.

Roedd Parry yn gyfansoddwr emyn-donau toreithiog ac ef oedd cyfansoddwr yr opera gyntaf yn yr iaith Gymraeg, ond mae'n debyg ei fod yn fwyaf adnabyddus i gynulleidfaoedd heddiw am ei gân boblogaidd Myfanwy sy'n dathlu ei phen-blwydd yn 150 oed eleni.

Ganwyd Joseph Parry ym Merthyr Tudful ym 1841 a chafodd ei anfon i weithio yn y pyllau glo yn naw oed. Ar y pryd, roedd Merthyr yn bwysig fel pwerdy diwydiannol ond roedd ganddo hefyd fywyd cerddorol llewyrchus yr oedd Parry yn cymryd rhan sylweddol ynddo.

Ym 1854 ymfudodd Parry gyda'i deulu i Danville, Pennsylvania lle bu'n gweithio yn y melinau rholio. Parhaodd â'i astudiaethau cerddorol ochr yn ochr â chyd-aelodau o'r gymuned ymfudol Gymreig a bu ei lwyddiant fel cyfansoddwr mewn eisteddfodau lleol ac yn ddiweddarach gyda darnau a gyflwynodd drwy'r post i'r Eglwys Genedlaethol yng Nghymru, yn ysgogi'r cymunedau Cymreig yn America i ariannu tair blynedd o astudio yn yr Academi Gerdd Frenhinol yn Llundain.

Dychwelodd Parry i Pennsylvania i redeg ei goleg cerddoriaeth ei hun ond ym 1874 derbyniodd wahoddiad i ddod yn Athro Cerddoriaeth cyntaf yng Ngholeg Prifysgol Cymru, Aberystwyth, a agorwyd yn ddiweddar. Symudodd i Abertawe i gymryd swydd organydd yng Nghapel Ebenezer ac i sefydlu ei goleg cerddoriaeth ei hun cyn derbyn darlithyddiaeth yng Ngholeg Prifysgol De Cymru a Sir Fynwy (Prifysgol Caerdydd bellach) – swydd a barhaodd i'w dal hyd at ei farwolaeth.

Roedd Parry yn gerddor cyflawn ac yn ystod ei oes, roedd ei enw da yn ddiymwad. Cyfrannodd ei weithiau mwy uchelgeisiol, fel ei opera Blodwen (1878) ac oratorios Emmanuel (1880) a Saul (1892) i osod gerddoriaeth Gymreig yn gadarn ar lwyfan Prydain a rhyngwladol. Fodd bynnag, mae enw Joseph Parry wedi'i anfarwoli trwy'r emyn-dôn Gymreig fawreddog Aberystwyth, ac o bosib y mwyaf o'r holl ran-ganeuon Gymreig, Myfanwy, sy'n dwyn i gof yn ddiymdrech Cymru'r dyffrynnoedd glofaol, y capeli anghydffurfiol a'i thraddodiad lleisiau gwrywaidd gwych.

Ychydig o ddarnau o gerddoriaeth sy'n dwyn i gof Gymru'r dyffrynnoedd glofaol, y capeli anghydffurfiol a thraddodiad mawr y côr meibion ​​na Myfanwy gan Joseph Parry. Mae'n ddelwedd o Gymru wedi'i hanfarwoli yn How Green Was My Valley gan Richard Llewellyn ac, i ryw raddau, yn Under Milk Wood gan Dylan Thomas.

​

Cafodd Myfanwy, a gyfansoddwyd ym 1875 i eiriau gan Richard Davies, ei ysbrydoli gan chwedl y bedwaredd ganrif ar ddeg am Myfanwy Fychan o Gastell Dinas Brân, Llangollen, a'r bardd Hywel ab Einion.